قيسسا اولاراق، آذربايجان فلسفه سي
هر يارانيشين بير ندني وار، چؤکولوشلرده ندنسيز دئييللر، او زامان، آذربايجان فلسفه سي نئجه يارانماليدير؟
تبريزلي باي بک 
گئنيش بير وارليغين آنلاميندا، اونو اولوشدوران اينجه لردن باشلاماغ، آنجاق بوتؤولوگو اونوتماماغ گرکليدير. تورک بيليمادامي خوارزملي نين آچديغي يول ايله، قارماشيق و چتين اولوشوملارين اينجه اولوشدورانلارين آنلاماقلا، او گئنيش اولوشومون نه اولدوغونا وارماغ اولار. باتيليلارين قوللانديغي "آلگوريتم" سؤزجوگو ايسه، بو آدليم بيليم آدامي نين آديندان آلينيبدير. "ال-خوارزمي" ({خوارزملي [تورکجه]- {ابن موسي الخوارزمي [عربجه لشميش] - {الگوريتم [باتيليلاشميش]}) آدييلا تانينان بو بيليمادامي، ماتاماتيک دونياسيندا اؤنده گئدن داهيلردن اولوبدور.
دئمک، آذربايجان فلسفه سينه باشلامادان اؤنجه، اونو اولوشدوران تمللر ايله تانيش اولماغ، هابئله اونلاري آنلاماغ واجيب اولاجاقدير.
آذربايجان فلسفه سي نين اولوشدوران اينجه ليکلري، سؤيکنديگي تمللر و ياراتديغي اتکيلر نه دير؟
ايلک اؤنجه، آذربايجان سؤزجوگونه باخماليييق:
- آذربايجان ندير؟
- آذربايجان هارادير؟
- آذربايجان نه اولماليدير؟
آذربايجان تئرميني قوللانيريق آما، اونون نه اولدوغونو بيلنلريميز بلکي چوخ چوخ آز اولسون. چونکو، چوخ قوللانيلان تئرمين، آرتيق بير عادته چئوريلير و دوغرو-يانليش اولاراق، بئيينلرده يئر آلير. اوندان سونرا، داها اونون نئجه يارانديغييلا ماراخلانان اولمور.
آذربايجان سؤزجويو، آز+ار+بئي+خان بيرلشيميدير. تک تک آنلاملارينا باخاندا، "آز" بير ميلتين بيت طايفاسي، "ار" گوجلو ساواشجي، "بئي" يوجه اينسان و "خان" اؤندر دئمکدير.
سؤزجوگو آچيقلاماقلا، "آز" طايفاسي نين، گوجلو و اؤندر اولدوغون ايفاده ائتمک گره کير. دئمک او ميلتين (تورک) بير طايفاسي، اينکيشاف ائده رک، اؤزونه اؤزل کيمليک ياراتاراق، اؤز آدينا لاييقي اولوشوم ياراتميشدير و بو اولوشوم آرتيق بير عادته چئوريلميشدير.
گونوموزده بو طايفا نقدر ايلرله ميش يا گئري قالميش اولسادا، او آد آرتيق اونونلا باغلي قالميش. آذربايجان دئديگيميزده، همن اؤزلليکلري قصد ائتمه سه کده، بليرلي درجه ده اونلارا باغلي اولانلاري قصد ائتمکده ييک.
آذربايجانا باشقا ميلتلر اؤز ديللرينه اويقون سؤيلملر ياراتميشلار. آما، بو آرادا بير قوروپون بيله رک تحريفلري، آذربايجانين گرچکليگينه کؤلگه سالماغدادير. فارسلار، ايللردير کي چاليشيرلا تورلو يوللاردان گيره رک، دانيلماز گرچکلري تحريف ائده رک، آذربايجانا و اونون تورک ماهييتينه سالديرسينلار، اونو ازه رک، فارس کيمليگي ايله دييشسينلر. آما، ائله ايللر بويو، ميلتچي ايدئالار، تورکلره عايد اولان دؤزوم ايله يانيانا، فارسلارين اتکيسين يوخ ائتمه سه ده، آزالديبدير.
آذربايجان تاريخينده ايسه، "بئي" لريميز، "خان" لاريميز اولوبدور. "خانات" لاريميز اولوبدور. دئمک آذربايجان، آدي نين اولوشومويلا بيرليکده، جوغرافييا ساهه سينده ده درين آياغ ايزي بوراخيبدير.
زامان زامان گئنيشلنن يا بالاجالاشان جوغرافييادا، مدنييتلر ياراداراق، ايمپاراتورلوقلار قورموش. زامان زامان سالديري سونوجو تورپاغ ايتيره رک، سالديريلارييلادا تورپاغ قازانميشدير. آما، بوردا بير گرچک گيزليدير، اودا بودور کي آذربايجانين بينؤوره سي، آذربايجانين چکيردگي ال دئييلمه ميش قاليبدير.
بو بينؤوره ندير؟ چکيردک ندير؟
بو سورولارا جاواب وئرمک اوچون، تاريخده بير گزي ياپماق يارارلي اولاجاقدير.
تاريخين اونوتولمايان صحيفه لرينده، آذربايجان آدي يازيليبدير. آذربايجان سينيرلاري دانيلماز شکيلده بللنديريليبدير. چئشيتلي تاريخ يازارلاردان اوخوياندا، ايندي ايکي پارچالانميش آذربايجان و سون يوز ايللرده اطرافيندان کسيلن پارچالار، چکيردک کيمي نظره گلير. يعني، تورپاغلار هر نه قدرده آلينيب-وئريليبسه، چکيردک و بينؤوره نين آدي و کيمليگي ده ييشمييب.
آذربايجانا باشقا ماهييت وئرمک اولماز. تاريخدن درس آلمايانلارسا، اونا يئني آد، يئني کيمليک و يئني سينير تعريف ائتمگه قالخيشيرلار. هر نه آماجلا اولورسا اولسون، آذربايجان بير بوتؤو اولاراق، دانيلماز شکيلده وارليغين سوردورور. تورپاغ پارچالانسادا، کيمليک پارچالانماييب.
آذربايجانلي کيمدير؟
بو سورويا ايکي يؤندن باخماغ لازيمدير. بيرينجيسينده، سوي و تاريخي وارليقلارا اؤنم وئرمک، ايکينجيسيسه، آذربايجاندا ياشاماغا اؤنم وئريلمه ليدير.
بلکي ايلک باخيشدا، سويدان دانيشماغ دوغرو آلينماسين. دئموکراسي دوشونجه سينده يانليشليقلا، سوي قونوسونا اينانانلارا ايرقچي (راسيسم) دئنيلير! بو دئموکراسي نه دير و نئجه دير قونوسونا باشقا زامان توخونولاجاق آما، اونون آذربايجان فلسفه سينده بوراخديغي يانليش و داغيتيجي اتکيلردن دانيشماغ، هر زامان يارارلي اولاجاقدير.
آذربايجان يئني يارانان اولکه لر کيمي، ايشقالدان يارانماييب. بو اؤزلليکدير کي آذربايجانين دورومون اؤزونه اؤزل ياپير. آذربايجاندا ياشايانلار، اونو يارادانلارديرلار. آذربايجانليلارسا، آذربايجاني قورويانلار اولماليديرلار.
دونيانين مودئرن دوزه نينده، ميلت-دؤولت آنلاملاريندا ده ييشيکلر وئريلدي. دونياني مودئرن ائتمکده رول اوينايان اولکه لرسه، اؤزلرينه يارايان تئرمينلري ياراداراق، گئري قالميش اولکه لري اؤز اتکيلري آلتينا آلديلار.
ميثال اوچون، ۱۴۹۲-اينجي ميلادي ايلينده، آمريکا قاره سي تانيندي. بعضن کشف اولوندو دئييلير آما، اصلینده او بؤلگه، اؤزلرين مودئرنليک ياراديجيسي بيلن گوجلرين طرفيندن تانيندي. چونکو مين ايللر اؤنجه دن اوردا اينسانلار ياشاماقدايديلار.
آمريکايا دوزنله نن آخين، گوج و ثروت قازانماغ آماجييلا، اوردا ياشايان يئرليلرين محوينه ندن اولدو. آمريکادا باش وئرن سويقيريم، بلکي تاريخ بويو باش وئرمه ميش اينساني جينايتلردن آدلانا بيلسين.
ايندي آمئريکاني بير اولکه تانيماق، اونا ميللي کيمليک وئرمک و اونون ايدئاللارييلا يورومک، تاريخه يالان دئمک اولاجاقدير.
ائله اونا گؤره دير کي، آمئريکالي تانيديغيميز، آنجاق آمئريکا يئرليسي اولمايانلارين يازديغي قانونلار و تئرمينلره وئرديکلري آنلاملار، ديقت ايله اينجلنمه ليديرلر.
بلليدير کي اونلار اؤزلرينه هاق قازانديرماغ اوچون، "گوجلو هاقليدير" گرچگين گيزله مک اوچون، چئشيتلي تئرمينلر ياراداجاقلار. آلديقلاري تورپاغا اولکه ستاتوسو وئرمک اوچون، ميلت-دئولت تئرمينلرين ده ييشديره جکلر.
بوردا بللي اولور کي اونلارين وئرديکلري شوعارلار، آذربايجان کيمي تاريخن آذربايجانليلارين اولدوغو بؤلگه يه اويقولانماماليدير. يوخسا، ايچدن چؤکوشه ندن اولاجاقدير.
آذربايجاني آذربايجان ياپان، آذربايجانليدير. آنجاق، مودئرن دونيادان واز گئچمک اولماديلغينا گؤره، سوي آنلامينا توخونمادان، باشقا بير تئرمينله، تورپاغ قورونماليدير. بو تئرمين "وطنداشليق" اولماليدير.
اگر آذربايجاندا ياشايان بيري وارديرسا، اونا آذربايجان وطنداشي دئمک اولور. آنجاق، آذربايجانلي دئمک اوچون، سوي مسئله سينه دايانماغ لازيم گله جکدير. يعني، آذربايجاندا ياشايان تورک، آذربايجاندا کؤک صاحيبي اولان و آذربايجان وارليقلاريندان پاي آپاران اينسانلار، سونرادان گلن باشقا سويلارين اؤيه لريله فرقلي اولماليديلار.
بو فرق اينسان هاقلاريا قارشي دورمادان قويولماليدير. بلليدير کي بو ايفاده يه قارشي، بير سيرا تپکيلر اولاجاقدير. آما، بير يوردو قوروماغ اوچون، او يوردون يارادانلارينا ده ير وئرمک لازيم اولاجاقدير.
سهو اولاراق، بير سيرا آذربايجانلي، باشقا گوجلرين ياراتديغي تاولاييجي "سوي ساواشلاري"نا قاپيلاراق، اصلینده آذربايجان کؤکونه بالتا وورماغا يارديمجي اولورلار. ديقتلي اولماميز لازيمدير کي بئله دوزاخلارا دوشمه دن، يورد، سوي و گله جک قورونسون.
آذربايجانلي و آذربايجان وطنداشي ايلک نؤوبه ده اينسانديرلار. اينسان اولدوقلارينا گؤره ده، بير سيرا عومومي و خوصوصي هاقلارا صاحيبديرلر. بو هاقلارين عومومي يا اؤزلليگينه قرار وئرمک اوچون، آذربايجان فلسفه سي گؤزه آلينماليدير.
آذربايجان فلسفه سينده، آذربايجان وارليغي اونون گئچميشدن گونوموزه گتيرديکلريدير. بو وارليقلاردير کي آذربايجاني ياشادير. اونلاردان ايکيسي، سينير و سويدورلار. آذربايجان تورکو اؤز دوغما يوردوندا "ار" ، "بئي" و "خان" اولماليدير.
ايرقچيليغا گلينجه، دئموکرات آدينا تانينان اولکه لرده، بو آييريم ياپيلماقدادير. يوخاريدا دئييلن کيمين، اؤرنه يين، آمئريکايا ايلک داخيل اولان آغ دريليلر، يئرلي قيزيل دريليلري و باشقا اينسانلاري، قارالاري يا ساريلاري، ايکينجي سيرا وطنداش کيمين قارشيليرلار. بو بير گرچکدير و بيلينمه ليدير کي بير ايکي نفرين فرقلي آلين يازيسييلا، کوتله نين داورانيشين توجيه ائتمک اولماز.
دئموکرات اولکه لرين گونده ليک ياشاميندا، ان آشاغا ايشلر، ان آز گلير و ان برباد ائييتيم "آغ" اولمايانلاريندير. فيليملرينده بيله، کي اصلینده کوتله ني يارادان ابزارلارديرلار، آچيقجاسينا بو فرقي گؤرمک اولور. بير فيليمده، "قارا" نقدرده يوکسک مقامدا اولسادا، امير آلديغي بير "آغ" کسينليکله مئوجوددور.
توپلومو يؤنتمک اوچون ان يارارلي ابزارلاردان بيري مئديادير. مئدياداندير کي يئني عادتلر ياييلير، پيس ياخجي گؤسته ريلير و ياخجي محو ائديلير. کوتله نين گؤروشون ده ييشه رک بسله يير و.س.
بورا قدر، آذربايجان هارادير سوروسو جاوابلاندي، آذربايجانلي کيمدير بللي اولدو و آذربايجان فلسفه سي نين اؤزل اولدوغو بير گرک اولاراق وورقولاندي.
آما، کوتله اولاراق، بير سيرا آلينتيلارداندا سؤز ائتمک گرکليدير. ميثال اوچون، دين و معنوي اينانج!
بو ديرلره توخونماغ بلکي داها اويقون بير فيرساتدا يارارلي اولا بيلر. آما بونو دئمه دن گئچمک ايستميرم کي دين و معنوي اينانجلار بير اولکه نين يارانيشي و ياشاماسي اوچون، ايکينجي اؤنملي ساييلا بيلرلر. ندن کي بو اينانجلار ده ييشه بيلرلر.
آذربايجان اسرائيل يا ارمنستان کيمي اينانج اوزرينده قورولماييبدير. بو ايکي اولکه نين يارانيش فلسفه سي صيرف دين و معنوي اينانجلار اولوبدور. ائله اونا گؤره دير کي هر ايکي اولکنين اولوسلاراراسي اينتئقراسييا اولمالاريندا سورون ياشانير.
آذربايجان فلسفه سينده، تورکچولوک، چاغداشليق و موسلمانليق دييه بير بؤلوم آچيليب. بو بؤلومون عؤمروندن او قدر ده چوخ گئچمير. آنجاق، اوندان يارارلاناراق بير سيرا باشارييه نائل اولان اؤندرلرين چاباسيندان دئمه دن اولماز. م.ا. رسولزاده کيمي اؤندرلر، آذربايجان فلسفه سينده يارانان بو دالدان يارارلاناراق، موستقيل دئولتچيليک قورماغي باشارميشدير.
مودئرن چاغدا ايسه، ديني اينانجلارلا اينسانلاري آييرماغ قبول اولونان دييلدير.
يوخاريدا ساييلان اؤزلليکلرده، سونرادان آلينا بيله جک بير وارليغ تعريف اولونماييب. سوي سونرادان آلينا بيلمز، تورپاغ سونرادان آلينا بيلمز، آما، دين سونرادان آلينا بيلر!
تورپاغ ايشقال اولوناردا، آزاد اولوناردا و حتّی ساتيلاردا! آلاسکانين ساتيلماسين تاريخدن اؤيرنمک اولار، يا بير چوخلو تورک تورپاغي ساييلان يئريلرين ساتيلماسين قولايجاسينا تاپماغ اولار. آما، بير تورپاغا آد قازانديران سويدان اولمايانلار، او تورپاغين اصل صاحيبي اولا بيلميه جکلرينده کيمسه نين شوبهه سي يوجدور.
گلوبال شوعارلاري وئرن سيياستچيلرسه، "دونيا يورد"دان دانيشاراق، بير سيرا گئنيش قازانجلارينا اويقون اولاراق حرکت ائتمکده لر. يوخسا کيمسه آغزيندان چؤرگين آتيبدا، اوزاقلارداکي اولوب-اولماديغي بللي اولمايان يئمکلره دوغرو، برهوت بير چؤله گيرمز!
دئمک آذربايجان فلسفه سينده، تمل اولانلاردان ايکيسي بللي اولدو : "تورپاغ و سوي". ايندي گلک بو ايکي تملي قوروماغ بؤلومونه!
بير سيرا گرچکلر واردير کي اونلارا گؤز يومماغ اولماز. گونوموزده، آذربايجانين پارچالانميش دورومدا اولدوغو بير گرچکدير. آنجاق، بو او دئمک دئييلدير کي ائله دوروم بئله ده قالماليدير.
آذربايجان فلسفه سينده، بيرلشمک و گوجلنمک کيمي اساس گرکلر وار. بيرلشمک اوچونسه، اؤزل يوللار گئديلمه ليدير.
سياسي دورومدان گوجسوز حاليميزي گيزله مکله، بيرلشمک پروسئسين دايانديرمالي اولاجاييق. ضعفلريميزي دوشمندن اؤنجه اؤزوموز تاپماليييق. ايلک ضعفيميزسه، سياسي دوروم ايله معنوي دوروملاري بيربيرينه قاريشديرماغدير.
چئشيتلي پارچالاري بيرلشديرمک اوچون، چئشيتلي سياسي پلانلاريميز اولماليدير. بو يولدا، بيرلشمه ميزين بيزدن باشقا هامييا ضرر، و حتّی تهلوکه اولدوغوندا اينانماليييق. اونا گؤره، بو بيرلشمه دن ناراضي اولانلارين ان ناراضيسين تاپاراق، ياراداجاغيميز دوزاخلارلا دئوره دن چيخارماميز لازيمدير. يوخسا سورونلاريميزي ايچريده توتماغلا، بيرلشمه يه باشلامادان، آرادن گئده جه ييک.
عسگرليک زامانيندا، بير گئجه دئورييه ده ايديک. بير يولداشيم واريدي کي چوخ قارامجيل دوشونجه سي واريدي. او يولداش هر ۶۰-۵۰ آديمدان بير، آلديغي دودوگي (فيشقا) چالاراق ميلتي اذيت ائتمگه قالخيشيردي! منيم اعتيراضيمداسا، دئييردي کي ندن اونلار ياتسينلار، آما من کوچه لرده آوارا گزيم!
اولايدان بو سونوجو آلماغ ايستيرم کي، ياتانلارين حاققيدير کي ياتسينلار، و بير عسگرين گؤره ويدير کي اونلارين تهلوکه سيزليگين ساغلاسين. بو عسگر اگر بو گرچگي بيلمزسه، ياتانلارا اذيت ائده جکدير. بيزيم عسگرلريميز اولماغا آداي اولانلارسا، هله بو فلسفه نين نه اولدوغون آنلاماييبلار. سوچ اونلاردا دئييلدير، ايللردير اونلارين سوسوز قالميش بئيينلرينه دوغرو کاناللاردان سو يئتيشمه ييب. آيدينلاريميزين قصورو بو باره ده توم اولماسادا، آغير اولوبدور.
کوتله دن اينتيظاردا اولماق کي، هاميسي ميلتچي اولاجاقلار، بوش بير رويادير. کوتله ني گوجلو سيياستچيلر قورويار و او سيياستچيلرين دوشونجه سين، گوجلو فلسفه ايداره ائدر. آذربايجان فلسفه سي گرکدير کي سيياستچيلريميزين دوشونجه سين ياراتسين.
فلسفه ميز اولوشمادان، سياسي يوللار و يوروملار اورتايا سورنلرين ساييسي آز دئييلدير. اؤنجه يوردوموزو قورتاريبدا يؤنتيمين تارتيشماغ يئرينه، يوردوموزو بوراخميشيق و يؤنتيم داعواسيندا باشلاميشيق! آذربايجان فلسفه سي بو اولماليدير کي، پارچالانميش يوردوموز بيرلشسين.
بيرلشمک پروسئسي ايسه بو گون صاباحين اولاجاغي دئييلدير. هر بير پارچادا اؤزل سيياست گليشديرمه ليدير تا او بؤلگه نين موستقيلليگين الده ائتسين. آما، بو سياسي حرکت، آذربايجان فلسفه سي چرچوه سينده اولماليدير.
پارچالنميش يوردوموزا بير خسته کيمي ياناشساغ اگر، عوفونته توتولموش عوضولرين توخداماسيندان اؤنجه، هئچ بير تداوي ائتمک اولماياجاقدير. پارچالاريميزين عوفونت ندنيسه ده ييشيکدير. هر بير پارچانين اؤزونه اؤزل علاج قوللانيلماليدير کي بير عوضو اولاراق ساغالسين، داها سونرا بير بوتون اولاراق ياشامينا دوام وئرسين.
پس دئمک اولار کي، آذربايجان بير بوتؤو اولاراق، آذربايجانلينيندير و آذربايجان وطنداشلاري نين قاتقيسييلا، مودئرن بير ياشاما باشلاماليدير.
بو ايدئالا ال تاپماغ اوچون، يوخاريدا دئييلن فلسفه نين گليشمه سي و دوشونجه لره داشينماسي گرکليدير. طبيعيدير کي آذربايجانين بوتوولشمه سيندن ناراضي اولانلار، بونا ايزين وئرميه جکلر. آما، آذربايجان فلسفه سي نين گوجلو و يايقين اولماسي، تمام خاريجي گوجلرين چاباسين بوشا چيخارديب و بوتؤو آذربايجان ميلتينه آيدين گله جک گارانتي ائده جکدير.
بيرلشمک اوچون، ميللي فلسفه ميزي آنلاياق
تبريزلي باي بک
۲۵/۰۸/۲۰۰۸
