Medyamız və diasporamız

Azerbaycan Ruspublikasına xoş gəldiniz!

Problem nedir?

Qurbetde yaşıyan milyonluq soydaşlarımızın varlığından yola çıxaraq üzerinde duracağım movzu Azerbaycan milli-ictimaii televiziyanin mövcuddiyyeti ve onun diasporamiza feli tesiri ve potensiyalları olacaqdı. Bu yazıdan hedef milli şüur ve milli höviyyetimizin berpası, milli birliyin icad olması ve neticeten itirilmiş torpaqlarımızın qaytarılması uğrunda bir atdım olsun deye duşünürem. Problem ondan ibaretdirki, qurbetde yaşıyan milyonluq azerbaycan diyasporası kütlevı infirmasiya vasitelerinden (KİV) demek olarkı teqriben mehrumdur. Problemin neden ibaret olduğunu bilmek üçün onu ehate dairesine getirib mehdudlaşdıraraq konkret şekilde Lider telekanalı etrafında duracağam. Bu sahede metod ve empirim muqayise metodiyası olacaqdı böylekı, Lider telekanalını ele alaraq benzer tale yaşıyan diger ölkerler ve milletler ve elecede İskandinaviya medyalarından örnekler getireceyem. Neden amma yalniz Lider televiziyası? Ona görekı, menimçün tekce Hotbird satelitine baxmaq elverişlidir. Ve bu mesirde yalnız bir Azerbayan telekanalı efirdedir: Lider Tv. Bunu da elave edim kı, aşağıda gelen tehqiqlerin neticesı hem öz muşahidelerim ve hem de irtibatda olduğum bir xeylı diaspora numayendelerinin muşahide ve görüşlerinin mecmuesinden elde edilmişdir.

Amma her şeyden önce bir neçe sözü izah etmeyi lazım görürem: Diayspora, Medya, Milli höviyyet ve Milli televiziya. Diyaspora sözünden anladığım mefhum öz ölkesinden kenarda yaşıyan kütleye deyilir (burada güney Azerbaycan erazilerinde yaşayan 30 milyon soydaşlarımız diaspora kimi nezerde tutulmur, lakin meqsed Şimalı Amerika ve Avrupada yaşıyan güneylı ve quzeylı soydaşlarımızdan söhbet gedir). Bu kütleye her sosyal tebeqeden insanlar ayiddir, ocümleden aydin tebeqesı. Telekanallar başda olmaqla diger komunikasiya vasitelerı ocümleden radio ve internet Medya kateqoriyasina ayid edilir. Bu yazida medya sözü umumen televiziya anlaminda işledilir. Milli höviyyet meselesine geldikde ise, uzun-uzadı akademik behslere girmeden, bele bir qenaete gelmek olarki, dili bir, kültür, tarix ve enenesi eyni olan cemmiyyet, ortaq milli höviyyet hisslerı ve şüuru daşıyırlar. Bu menada Azerbaycan respublikasinda yaşıyan ve ekseriyyeti teşkil eden xalq şüphesız Azerbaycan türklerıdirler. Ve nehayet, ictimaiı veya Milli televiziya ne demekdir? Ölke vetendaşlarının bilgi, maarif ve eylenceye olan meyl ve teleblerını komunikasıya cihazlari vasitesile qarşılamaq. Bu xitmeti hem özel ve hem de dövlet telekanalları öhdeleyerler.

Bir diaspora üzvi olaraq ve eynı halda bir siravi soydaş kimi Azerbaycanın milli-ictimaiı telekanlları haqda, onun tesiri ve aqibeti barede fikir ve görörüşlerimi bu vasite ile söylemeye çalışacağam.

Xahiş edirem aşağıda gelen fikirleri qınaq kimi yox, vetenine ve milletine canıyanan bir vetendaş kimi görünüz. Unutmayaq kı, Avrupanın ve qerbın güclü inkışafı öz insanlarının tenqidleri neticesinde emelı olmuşdur. Böyuk mutefekkirler ve tenqidçiler o cümleden Niçe, Volter, Roso, Şpenqler ve sayire bu kimilerı Avrupa medeniyyetini özlerinin acı ve kesgin tenqidlerı neticesinde bugünkü qudretlı Avrupaya çevirmişler.

Hazırkı yazıda harda medya kelmesinden söhbet gedirse meqsed kütlevı informasiya vasiteleridirkı, onların başında telekanallar durur. Amma söylendiyi kimi esas amac televiziyadir. Ve bu yazıda Lider telekanalı örnek götürülür. Lakin, başqa Azerbaycan telekanallarına da az-çox şamildi.

Elm nezeriyyesine göre istisna qaydanı bozmaz. Bunu esas tutaraq Lider telekanalinda ekrana verilen istisna ve devamı olmayan verilişler araşdırılmır.

Cavabsız qalan suvallar

Milyonluq Azerbaycan diasporasının özüne xass olan medyasının olmamasının sebebı nedir? Öz dövletlerını hele qurabilmemiş başqa milletlerın bir neçe telekanalları var, bes biz Azerbaycanlıların nece? Mövcud olan telekanllarımız umum diaspora kütlesine xitab edir yoxsa bir qismine? Hazırda efirde olan telekanallarımız Azerbaycan milletinin ve xalqının medenı irsini qoruyub saxlamaq iqtidarindadir yoxsa yox? Mövcud telekanallarımızın möhtevası milletimizi temsil edirmi? Onları razı salır yoxsa yox? Azerbaycan medyasında irelileyiş yoxsa gerileme hakimdı? Telekanallarımız kimlerin elindedir? 80 illik dövletçilik enenesi olan milletimizin medya sahesinde qabliyyeti ne derecede? Kütlenın mentalitetine şekil veren ve yönlendiren medya vasitelerı Azerbaycanda ne veziyyetdedir? Azerbaycanda milli televiziya vardir yoxsa yox? Başqa milletlerin televiziyalarile muqayisede Azerbaycan televiziyası indi ne durmuda? Azerbaycan milletinin ve diasporasının telekanallara olan munasibeti necedir? Bu ve bunlara benzer diger sorular olduqca çoxdur. Men çalışacağam kı, bu tehqiqı yazıda onlara cavab axtarim.

Başlanğıc

Azerbaycan respublikası qedim dövlet enenesıne malik olsada yenı esr astanasında “tam” musteqil dövlet kimi erseye qedem qoymuş bir genc dövletdir. Kommunikasiya ve qlobal dünyaya inteqrasiya prosesi merhelesinde ise Azerbaycan ictimaiyyeti ve xalqı herzamanki kimi qabliyyetle irelileyir.

Musteqil Azerbaycanın aktual meselesı şüphesiz Qarabağ ve iqtisadiyyat problemleridir. Bu meseleler zahirde ayrı görünselerde dibde bir-birine bağlıdır. Eyni anda onu bunsuz ve bunu onsuz tessevvur etmek olmaz. Sözsüz, Qarabağın azad olması neticeten Azerbaycan respublikasinin çabaladığı bir çox problemlerin helline getirib çıxardacaq, o cüumleden qaçqınların öz yurdlarına qovuşması, ermenı terrorun önünün alınması, iqtisadiyyatin dirçelmesi ve en nehayet güney azerbaycanlıların istiqlaliyyet uğrunda umud yeri olan güclü bir ilham ve dayaq qaynaqi Azerbaycan Respublikası gerçeyının tecelli etmesı.

Bunu artıq herkes qebul etmışki, dünyamız qloballaşmış dünyadır. Bu o demkdirki, meselçün Los Anceles şeherinde baş veren hansısa bir hadise Azerbaycana tesirsiz ötüşmür ve bilekis. Netice etibarile Qarabağın qurtuluşu, qloballaşan dünyada, yalnız respublıkada yaşıyan vetendaşlar ve milli ordu faktorundan asılı deyil. Başqa deyişle, Azerbaycan diasporasının ve elecede onun potensiyallarının Qarabağın ve hemçinin diger meselelerin hellinde destek ve tesiri çox olmasa da az da heç deyil. Yeter ki, onları nezerden qaçırmayaq. Buna misalçün yehudilerin ve ermenilerin diasporasını örnek getirmek olar. Amma heyfkı, bizim hele formalaşmış ve teşkilatlanmış bir diasporamız yoxdur. Ele bu yerde diasporamızın formalaşması istiqametinde medyamızın faktor ve rolunu ele almaq lazımdı. Ancaq mesele burasındadır kı, diasporamız bir xam madde kimidir ve onu formaya salmaq ve erseye getirmek üçün sanballi işler gerekir. Bu bir projedir. Bir neçe amile bağlıdır: Bir ucda dövlet ve özel sektor ve orqanizasiyonlar durur, obir ucda ise qeyri-dövlet teşkilatları. Qeyri-dövlet teşkilatları xaricde öz mehdud imkanları daxilinde destek üçüm ellerinden gelenlerı esirgemiller, lakin dövlet ve özel sektorun vezifesi daha insicamli olmalidi.

Milli şüur

Menim görüşüm bundan ibaretdirkı, başqa milletlerden daha çox biz azerbaycanlılar milli haqlarımızdan söhbet açmağa haqqımız var ve elecede milli movzuları gündemde saxlamaqada. Bu fikrimi esaslandirmaq üçün bezı faktlara toxunmağın faydası var.

Dünya medeniyyetine başqa milletlerden daha çox kim emek vermiş? Biz. Rus, Fars ve Erebin medeniyyet, din ve dilini dünyaya yaymaqda hansı millet daha çox xidmet etmiş? Şübhesiz gene biz. Başqa milletlerin külltürlerinin inkişafina sey gösteren, amma eynı halda özününküne fikir vermeyen hansı millet varmiş? Ne yazıq biz. Tarıx boyu ezilerek zaman-zaman haqlarımız tapdanıb. Zaman-zaman dehşetlı soyqırımlara meruz qalmışıq. Sesimizi çıxarmamışıq. Esırler boyu elimizde güc ve seltenet olsada milli irademizden milli marağlarımızı öne çıxarmamışıq. Amma efsuslar olsunkı, başqaları bizim sadelik ve semimiyyetimizden tarixboyu sui-istifade edibler.

Unutmayaq kı, Azerbaycan milletı hesabina, qonaq kimi beslediyimiz xalqlar, qulağımızın dibinde dövletler qurmuş, hemde öz ata-baba torpaqlarımızda. Biraxın tarixi torpaqlarımızı, hele hazirkı erazimizi bele qorumağa irademiz axsır, çatmir. Halbukı, başqa xalqlar ‘özlerinin tarixi torpaqları’ deye bizim hazirkı iri şeherlerımız üzerınde xeriteler cızırlar. Ve bunu utanmadan dünyaya car çekirler. Evezine bizler, ehalinin çox az fayizini teşkil eden etnik xalqların xetrine(!) milli hakimiyyet formasını biraxib ‘vetendaş’ hakimiyyeti qururuq. Ve bunun adını demokratiya ve dünyaya inteqrasiya adlandırırıq. Ve ekseriyyetimizin milli menafeiyini vetendaş hakimiyyeti namine gözardi edirik. Bes neden qorxuruq? Avrupa Şurasının qanunlarından mı? Vicdanımızdan mı? Azerbaycan respublikasinda milli hakimiyyet deyil, vetendaş veya xalq hakimiyyetı formasını qebul etsek bele, ki emelde de beledir, amma faktlar hetda bunun tersını bele gösterir. Demek isteyirem kı, dövlet ve ictimaiyyet vetendaş hakimiyyetı qanunlarına da bele emel etmir: xalqın o cümleden memleketin ekseriyyetinı teşkşil eden Azerbaycan türkünün dil, tarix ve dinine önem verilmir. Ekseriyyetin haqları qorunmur. Medyalarda yalnız bayram ve yubley vaxtlarında ekseriyyet yada düşür. Özü de mehdud şekilde. İlin sayir gün, hefte ve aylarında ekseriyyet unudulur. Bunun praksisini Azerbaycanda görmek çetin deyil: rus dil ve kültürüne sayqı rusiyadan belke daha çoxdur. Milli seciyyevı irsimize önem verilmir. Qerbin aldadıcı cilvelerı her yanı bürüyüb. Dünya şöhretlı musiqimize daha çox Avrupada reğbet var. Medyamız qerbın kültürünü menimseyib poz vermekde yarış içinde. Obyekt ve muessiselerümize qerb ad ve ünvanları qoymaqda vicdan ezabı da heç çekmirik. Azerbaycan uşaqları ve genclerıne verecek milli töhvelerımız qurtarıb! Qerbin ve rusun hucumu qarşısında bu ezizlerimizi silahsız ve başıboş biraxmışıq.

Beli, başqa milletlerden daha çox biz azerbaycanlıların milli marağlarımızdan danışmağa haqqımız vardı. Axı hansı millet bizden daha çox böyle mezlum durumda öz talehine didergin biraxılmış. Qurbetde yaşiyan milyonluq diasoramız bir yana qalsın, iftixar edeceyimiz medyamiz yurdiçi vetendaşlarımızın başına hansı gültacı qoymuşkı. Millı marağlarımız medyanın heç veycinde deyil.

İçerı yoxsa dışarı?

Sual budur kı, Lider telekanalının ümde yayım muxatib kütlesı Azerbaycan respublikası serhedlerınde yaşayan ehalı üçündür yoxsa diaspora üçün? Sualın cavabı vetendaşlar üçün olsa bele bu cavab proqramların hazırkı keyfiyyetine haq qazandırmaz. Niye kı, men inaniram kı, Azerbaycan respublıkasında yaşıyan xalqımızın zovqu, keyfiyyetı qondarmadan yaxşını seçebilir. Tekrar olsa bele demeye deyer kı, Lider telekanalın repertuarını qerbın, ve xususen amerikanın fabrik filmlerile doldurmaq ne keyfiyyetdir nede qerb dünyasına (veya qlobal dünyaya) inteqrasiya demekdir.

Lider telekanalının idare heyetınden veya yiyesinden soruşmaq lazımdırkı, sizce eylendirmek, maariflendirmek ve elece de bilgilendirmek bumudur?: Günde 4-5 yabancı film ve çoxunluqla rus dilinde(dublaj). Marağlıdır, göresen Azerbaycan vetendaşlarının zovq ve estetık teleblerı bumudur? Azerbaycan uşaqları rusca cızgı filmlerden hezzmı aparırlar!? Bes başqa çeşit uşaq proqramları Azerbaycan respublıkasında tapılmazmı? Heç yapılmazmı? Madam kı, her şeyımız rusca olacaq bes ozaman Qarabağı azad etmeye ne gerek var. Verek ruslara getsin. Elece Bakını da! Ve qoy ata-analarımız bize başqa dilde nağıl söylerken böyle desinler: Azerbaycan adında çox qedim zamanlarda bir millet varidi! İndi o artıq yoxdu. Bunlar rusdular, lakain özlerını azerbaycanlı sayırlar! Zavallılar!

Herqah ferz tutsaq kı, Lider telekanalı sirf ehalı üçün nezerde tutulubdur, bes Avrupa ve Amerikada yaşiyan 2-3 milyonluq soydaşımız üçün birce telekanalın olması yerine düşmezmı?

Zamana tab getiren musiqimiz

Zamana tab getirib ve gücünü, keyfiyyetini ve bediliyini itirmiyen hemişe dib-diri qalan en böyük mirasimiz şüphesiz ki, gözel musiqimizdir. Amma efsuslar olsun kı, Lider telekanalinda musiqimizden eser-elamet yox. Hele klassık ve qedim ifaçılarımızdan ve irsimiden heç. Günde 5-6 Holivud kino filmerinin birinin evezine bir Azerbaycan qedim muğam veya heç olmasa strada musiqisine ekran vaxtı verilse qiyametmı qopar? Meselçün ‘Muzik Park’ verılışınde Azerbaycan musiqisi deyil, yalnız MTV kliplerı park edilir!

Lider telekanalının tekce bir proqramında mehdud şekilde Azerbaycan musiqisi izinı hiss etmek olar. Sabahın xeyir, Veten! Amma, baxaq görek buna Avrupada ve Şimalı Amerikada yaşayan milyonluq diasporamız baxmağa mecal tapır yoxsa yox. ‘Sabahın xeyir, Veten!’ verilişı 3 saat muddetinde canlı olaraq yayılır. Bilgilendiricı ve eylendiricı bir gözel proqram. Modern Azerbaycanı eks etdiren bir veriliş. Bu proqram Bakı vaxtile saat 8-de başlayir ve saat 11-de qurtarır. Ele Bakı vaxtile saat 11 radelerinde Şimalı Amerikanın yuxu vaxtı çatır ve ele bu saatlarda Avrupa yenice gözlerini sabahın ışığına açır. Belelikle Avrupa ve Şimalı Amerikada yaşayan Azerbaycanlı soydaşlarımız ele o az musıqı numunelerinden de mehrum qalırlar. Başqa zamanlar nece? Adı geden proqramdan savayi ayri vaxtlarda Lider telekanalında musiqimiz seslenir yoxsa yox? Yox. Sadece milli bayram ve yubileylerde? Özüde çox az. Ölme eşşeyim yonca bitince! Bes ruhun qıdası olan millı musiqimiz harda qaldı?

Güneyliler sovet zamanı pis musibetle evlerinin damlarında antenler quraşdırıb Bakının musiqi sovğatını hergün hevesle dinleyerdiler teleradio ve televiziyada ve elecede teatrlarını, filmlerini tamaşa ederdiler. Harda qaldı bunlar? Artıq bir nostalgiya. Ozaman ne satelit vardı ve ne emniyyet. İndi hem satelit var, hem keyfiyyet ve hemde texniki qulaylıq. Amma, ne yazıq kı, ne musiqimizden xeber var ne film-teatralarımızdan eser-elamet.

Azerbaycan medyasında gözel Azerbaycan musiqisine etinasızlıq neden irelı gelir göresen? Budur, bu barede düşünmek lazım. Medyanın başlıca yayım hedefı, her hansı medya olur olsun, neden ibaretdir? Cavab budur: bilgilendirmek, maariflendirmek ve eylendirmek. Bezı medyalarda hedeflerın hamısı nezerde tutulur ve buna emel olunur, bezilerde tekce birine üstünlük verilir, bezilerde ise ikisi ve bezilerde heresinden bir qismi az bezı bir qismi çox. Amma her halda her telekanal, ne çox ne az, bellı bir siyasetın teribunasıdır. Bu, eynı halda özel telekanllara da şamildı. Konkret Lider kanalına glince aydındırkı, o özel bir kanaldır. Bes Lider yuxarıdakı, sıraladığımız hedeflerden hansını veya hansılarını özüne rehber tutmuş. Bu barede araşdırmalar aparmaq olar, ve lazımdır da. Lakın bir diaspora numayendesı kimi öz fikirlerimi söylemekden imtina etmiyecem. Bunu da elave edim kı, bu görüşler eynı anda bir çox diaspora ıcmasının görüşüdür.

Yuxarıda adın çekdiyimiz kateqoriyalarda movzuların olub-olmaması ve eynı halda Liderın hedeflerıne çatıb çatmaması istiqametinde uzun-uzadı danışmaq olar, lakin men burda yalnız musiqi barede danışacağam. Telekanalda musiqi qismi hem eylendirıcı olabiler hem bilgilendırıcı hem de maariflendiricı; hamısı bir anda veya ayrı-ayrılıqda. Film, teatr ve musiqi senetı öz terkibine göre her üç kateqoriyanı ehteva eder. Amma ne yazıq kı, Lider telekanalı musiqimize yer vermir. Bes ozaman ondan danışmaq ebesdir. Men inaniram kı, bizim doğma Azerbaycan musiqimiz o qeder gözel ve yuksek keyfiyyete sahibdir kı, onun-bunun dalçevirmesine baxmıyaraq tarix sınağından ve zaman çekış-berkışinden başı uca çıxacaq ve herkes gelib gedecek, ancaq musiqimiz hemişelik yaşayacaq. Ve telekanallarımızın ekranlarını bezeyecek. Hem de ehtışamla. Heç eybı yox, indi Lider televiziyası musiqimize çox az iltifat edir, qoy etsin. Amma, gün gelecek ve heqiqi milli telekanallarımızdan her gün millı musiqimizi eşideceyik.

Bayramların Liderı !

Her millet özüne xass olan milli bayramlarinda şenlik edib ve milli facielerini xatırlamaqla tarixi yaddaşını tazalayir ve onları qoruyaraq yeni nesle ötürür. Eks teqdirde heç millet yaşayabimezdı. Bizim Azerbaycan milletinin de öz növbesinde, ezemetine göre, möhteşem bayramları var. Ve elecede başına getirilmiş facielerı. Bu tarixi hadiselerin yalnız çox az miqdarı resmı olaraq dövletın qeydiyyatına alınıb. Buda düzdür kı, her dövrı hadisenı umumı tetil kimi keçirmek de doğru olmaz, lakın adı çekilen günlerı ölke mekteblerı, universiteler, sosyal ve elmi institutlar ve elecede KİV öz imkankarı daxilinde xatırlamalı ve yeni nesle gerçeyile ötürmelidir.

Mueyyen 4-5 milli-dövlet bayramlarımızdan başqa ve habele 2-3 umum-milli facielerimizden savayi Lider telekanalında Azerbaycan kültür ünsürlerininın izini axtarıb tapmaq qeyrı-mumkün meseledir.

Danimarkanin 3 dövlet kanalında yalnız birinde ve özüde sadece hefte sonları kino filmerı ekrana ötürülür. Halbu kı, her gün bolluca kino filmi efire vermeye telekanalların hem vesayiti var hem boş yerı, lakın bunu etmir, niye kı, burada KİV-e yalnız eylence maşını kimi baxmirlar. Bu mesele eynen özel telekanallara da şamildı, bir az ferqle.

İskandinavia Medyası

İskandinavia qıtasında Danimaka ölkesini örnek götürek barı. Burada iki çeşit dövlet telekanalı vardır: bir çeşiti tam dövlet büdcesı ve vetendaş ödenışlerile hazırlanıb yayılır (vetendaş ödenışı mueyyen reqem olaraq illik vetendaşlardan birbaşa alınır), Başqa çeşiti ise yari-dövlet ve yarı-kamers veya sponsor ödenişlerile. Yerde qalan telekanal ve teleradioların hamısı kamersle idare olunur. Toplam 4 dövlet kanalı vardır ve 10-dan çox özel kanal. Adı geden kanallar bütün ölkeye yayılır. Lakin her şeherin özüne mexsus lokal kanal ve çoxlu teleradioları vardır. Lokal telekanal ve teleradioların bir çoxu ölkenın kültür nazirliyi terefinden maliyyeleşir.

Burada telekanallara aid muşahide ve analizlerım teleradio ve sayir KİV vasitelerine de şamildi. Dövlet telekanallarında reklam göze deymez heçbir zaman. Yarıdövlet-yarıözel telekanallarında ise reklarm ve sayir ticari tebliğat verilişlerin ortasinda verilmir, yalnız verilişlerin başlanqıcında ve sonunda. İster dövlet ister özel telekanal olsun heç bir telekanalda xarici dilde veriliş veya bedii film efire çıxmaz, dublaj veya alt yazısı olmasa.

Danimarka ehalısının teqriben hamısı ingiliz dilini yaxşı bilselerde xarici dillerde yayımlanan bütün verilişer Danimarka diline dublaj veya altyazı ile efire gedir. 5.000.000 cemmiyyetin bir milyondan çoxu xaricikökenlidı. Buna baxmiyaraq öz enenesine sadiq qalaraq milli karakterli teleproqramlar olduqca çox ve yayqındı. Danimarka dövletı kosmopolit quruluşa malik olsada milletçilik mentaliteti her yerde bariz şekilde özünü gösterir.

Bilindiyi kimi Danimarka Avrupanın en amerikalaşmış ölkesidir, buna baxmıyaraq milli şüur ve milli hiss 7 yaşından 70 yaşınadek her vetendaşın qopmaz karakterıdır. Dil ve adet-eneneye verilen önem dövletın bu saheye ayırdığı neheng budceden ayıdın olur. Ralf Pittelkow, başnazirin sabiq muşaviri lap açıq milliyetçilik siyasetinden mudafiye edir ve kimse bele buna qarşı durmur. Milliyyetçilik dövletin resmı siyasetı deyil, lakin KİV-ın gedışatından aydınca melum olduğu kimi her sahede milletçilik emelde hiss olunur.

Danimarka dövleti bir rifah sistem esasında xitmet edir, ancaq bu xaricileri çaşdırır. Yeni siyasete göre danimarka dilini bilmiyen xaricilere artıq passport verilmir ve bir çox sahelerde sosyal teminatdan mehrum edilir. Bu meselenın analoqu bildiyime göre Azerbaycan respublıkasında tam tersinedı: rus dillilere daha çox imkan var. Bu, qonaq severlikden mı yoxsa başqa sebeblerden ireli gelir? Bilinmir.

Oğru İran

Amerika, Kanada ve Avrupa şeherlerinde en az 2 milyon Azerbaycanlı yaşayir. Bunların çoxu güneydendirler. Rusca bilmezler, lakin hamısı farsca bilirler. Amma ne ferq ederkı, öz anadilini bilmeden hansısa xarıcı başqa bir dili bilmek ne faydalıdır ne arzuolunan ve ne de prestij. Buna baxmıyaraq gerçek budurkı, her güneylının üreyinin derinliklerinde Azerbaycan musiqisine olan heves köz altinda alov kimidir, amma bu alovu alışdırmasaq zamanla kül olub sönecek. Bu vezifenı Azerbaycan telekanalları üzerine götürmelidir.

Son 7-8 ilden etibaren İran hakimiyyetı sirf xaricde yaşıyan İranlı vetendaşlar üçün 6 telekanal ixtisas vermiş. Hele bu harasıdı. Tekce Amerikadan yayimlanan İranlı (büsbütün fars dilli) peyk kanalların sayı en az 20 ededden çoxdur. Herkes yaxşı bilir ki, bu telekanalları kim maliyyeleşdirir. ABŞ-dan yayımlanan, zahirde İran opozisiyonu telekanlların hezinesinin çoxunu İran rejiminin özü ödeyir. Teeccub etmeyin. Bu heqiqetdir. Bu telekanalların ekser tamaşaçısı, teessufler, bizim güneylilerdir, assimile olmuş veya menipulasiya olmuşlar. Tebiidirkı, bizim xaricde yaşiyan Azerbaycanların özlerine xass olan televizyonları olmadığı üçün ve elecede Azerbaycan respublikasının telekanallarının diasporanı muxatib tutmadığı ucebatından İranlı telekanallar bizim diasporamızın diqqetinı özlerine sarı çekirler. Höviyyetini oğurlayirlar. Onun fikir ve zovqunu yalan ve düşük verilişlerle zeherleyirler. Ve neticeten öz meqsedlerı yolunda istifade edirler.

Amerika ve Avrupadan yayımlanan İranlı telekanalların teqriben hamısında Ermeni öz huzurunu görstedir. Onlar xiristiyan proqramları altinda siyasetlerini yürüdürler. Bizimkilerden sürü-sürü özlerine sarı çekib dinlerini deyişdirirler.

Ölkeiçi ölkedışı İran telekanalları ve elecede Amerika ve Avrupadan yayimlanan İran adına telekanallar Azerbayanın medeniyyet ve höviyyetine qarşı her gün çirkin iftiradolu verilişler yayımlayirlar. Bizimkiler ise susurlar. Bir sözle, İranlılar öz medyalarında Azerbayana qarşı çoxdandir soyuq savaşa başlamışlar. Bizim medyalar ise qarşı-hucum deyil özlerinı mudafiye etmeye bele ehemmiyyet vermirler. Passivlik, medya başda olmaqla, her yerde hakimdir. Bizi ancaq Allah qorusun.

Kürdler gelir...

HOTBIRD peykinde birge yayimlanan bir xeyli İran, Ermenı ve Kürd telekanalları tamaşaçının fikir, zovq ve mentalitetini özlerine sarı deyişirler. Yalnız bu mesirde (Hotbird) 3 kürd kanalı var. 24 saat efirde. Ve elbetde kürd dilinde. Kürd milleti erseye çıxmış yeni bir milletdir. Hem de çox gücle irelileyir. Bundan bizim aydinlarımız ve medya mensublarımız ders almalıdırlar. Dünyanın işine bax, gerçı böyük, güclü ve tarixler yaradam Azerbaycan milletı olsaq bele, gör kimlerden ders almalıyıq. İraq Kürdüstan kanalı Güney Azerbaycan şeherlerı Urmu, Xoy, Salmas, Makı ve sayir şeherlerimizın her günkü hava durmunu verirler ve görüntüler gösterirler, amma bizimkiler Azerbaycan respublikasının iri şeherlerini bele tanimirlar. Günahkar kimlerdiler?! Kürd telekanallarının hamısı Kürd adı loqosu daşıyırlar. Bizimkiler ise xarici loqolara düşgün. Bizim aydın kütlemizde ve medya mensublarında yetrince milli şüur ve millı hiss olsaydı bu hirslenmelere gerek olmazdı.

Biz Azerbaycanlıların taleyinde saflıq ve sadelik varmış diyesen. Sovet zamanı komunizm ve xalqlar dostluğuna ürekden inanan ve ana torpağı bağışlayanda elaçıq olamaq ve indi ise qlobal dünyana inteqrasiya deye milli atributlarımızdan ve höviyyetimizden vaz keçmek! Bu mesele güneylilere de şamildı. Güneyde medyamız yox, amma quzeyde baxın adlara: Lider, Spas ve...

Kürd medyalarının verilişerinin möhtevaı ve keyfiyyetı olmasa bele daşıdığı ad en azından kürdcedir( çox az istisna ile bütün diger verililşerı kürdce gedir). Bizimkilerde ise ne möhteva millidir ve ne ad doğmadır(loqo). Lider kanalına baxanlar döne-döne mene muraciet edib deyirlerkı, qardaş bunun harası Azerbaycandır? Burada ne musiqimizden xeber var ne filmlerimizden ve ne tamaşalarımızdan. Uşaq ve genclerimız de yaddan çıxıblar. Modernleşme ve qloballaşmanı biz terse başa düşmüşük. Qlobal düyaya inteqrasiya ondan aldğın deyil, ona ne verdiyinle ülçülür.

İşğal edilmiş torpaqlarımız

Milletimiz ve elecede diasporamız öz kültür ve milli süuruna canu-delden yiyelenmedikce heç diplomatik ve ordu vasitsile işğal edilmiş torpaqlarımızın qurtuluşundan söhbet gedebilmez. Lider telekanalından herdenbir belençı bir iddea seslenirkı, quya ordumuz herbe hazırdı. Torpaqlarımızın azadlığına seferberdır ve ela-axır. Mence bu real deyil. Ona görekı, medyamız hele hazır deyıl. KİV-ımız hazır deyil. Mentalitetimiz hazir deyil. Qarabağ ve işqal olunmuş başqa torpaqlarımız haqda keyfiyyetlı filmer çekilmemiş. Çekilenler ise telem-telesıkden ibaretdir. Ziyafetlere deyil belke milli problemlerimiz barede xaricde tertib verilen konferanslara hezine etmkle herbe hazir olduğumuzdan söhbet edebilerik. Sirf diplomatik munasibetlere yox, eynı anda kütle ve diaspora bazası da yaratmaq lazımdı. Onların desteyini de almaq zeruridı. Şahane ve temteraqllı konsertlerle yox, milli hissilerı oyadan konsertlerle herbe seferberlikden söz etmek olar. Kütle hele bilgilendirilmemiş. Bilgı ise mehz xeber ötürmek deyil. Doğma kültür ve medeniyyetimizi tanitmaqdir eynı halda. Doğma medeniyyetine ve höviyyetine ürekden yiyelenmeyen Azerbaycan gencı hardan torpağa yiyelenecek kı? Yarıherb-yarısulh veziyyetinde, yanı indi, siyasi iqtidar ve muxalif quvveler doğma torpaq namine birbirine güzeşte getmeyi bacarmirsa herbe hazırlıqdan danışmaq hele tezdı.

Qonaqseverlik yoxsa heqaret!

Bütün dünyada tekce bir azad ölke var kı, onun sonradan gelmiş etnik eqelliyyetinin dil ve kültürü yerlı doğma ekseriyyetinin dilinin fövqinde oturub. Bu, Azerbaycan respublikasıdır. Bendeniz klassik rus edebiyyatının ve senetının heyranıdır. Puşkin, Lermantov, Dastayevskı, Qoqol, Tolstoy, Turginiyev, Çekov, Ayzınıştayn, Yakobsen, Stanislavki, Şklovskı, Vaxtankov ve onlarca rus yazar, senetkar ve alimlerın eserlerını döne-döne oxuyub ve tamaşa etmışem, ve helede edirem. Buna baxmıyaraq rusdan nifretim var. Bunun elbet kı, öz obyektiv nedenı var? Ve elecede farsın Xeyyam ve Hafizınden döne-döne hezz aparsamda farsdan sağalmaz yaram ve nifretim var üreyimde. Bunun da öz obyektiv sebebı var. Kimse menı buna göre qınayabilmez.

Men de bir adi insan kimi özüme düşmen arzulamazdım, lakin reallıq arzuladığımdan uzaqlarda. Men bir Azerbaycanlı olaraq talehime üç düşmen kesilmiş: fars, ermenı ve bunların başında duran rus. Odur kı, rusun son 200 ilde başımıza getirdiyi belaları heç zaman unuda bilmerem. Bu derdlerı menim atam çekmiş, men çekirem ve artiq istemirem kı, balalarım çeksın. Bu felaketlerın hamısı yabancı dilden başladı. Rus ve fars dilinden. Madam kı, rus veya fars dili bilmek ve danışmaq prestijse qoy adı batsın bu prestij. Bezen Lider kanalında bir verilişde baxırsan biri danışır, adı türk, soyadı türk, qara gözü qara qaşı ve sifetı de türk, amma dili rus. Alt yazıdan da heç xeber yox. Lap metel qalıram. Men bunu hezm edebilmemışem hele.

Güneylıler ve Azerbaycan medyası

Nedendir ki, güneyde yaşayan soydaşlarımız, quzey Azerbaycan medyası deyil, umumiyyetle daha çox Türkiye medyasına meyllidirler. Daha doğrusu onlar tamaşa üçün Türkiye telekanallarını tercih verirler? Yanılmayın, onların tercihi yüksek keyfiyyet isteyi üzünden deyil, eksine, öz torpaqlarında (güneyde) yasaq edilmiş medeniyyetini türk telekanallarında eks olunmuş görürler. Anadolu türkü ile Azerbaycan türkü kökde birdir tamam, amma gerçek bukı, bizim özümüze xass adet-enenelerimiz ve hissilerimiz vardı. Bunun qarşılığını feqet Azerbaycandan gözlemek olar. Quzeyle güneyin texminen 200 illik ayrılığına baxmıyaraq iki terefin adet-enenelerı oqeder doğmalıq ve eyniliyini qoruyub saxlamış kı, heyretlenmemek olmur. Amma yüz heyf kı, bunların hamısı, Azerbaycan medyasında öz inikasını yeterince tapmır. Evezine rus meyillı ve tazaca deb olmuş qerb meyillı (düşük imitasiyayla) mentalitet ve zovqlar baş alıb gedir. Bunun adına bezen ‘yeni dünya düzenı’ deyirler. Baxın traqediyanın dehşetine, qat-qat güclü, seciyyevı, estetikce yüksek ve özgelerın qibtesine obyekt olan doğma Azerbaycan medeniyyetı evezine qerb medeiyyetıne yiyelenmek! Bu tragediyanın, anadolu türklerı demişken, ta kendisıdır.

Bu ilin mart ayından etibaren Güneyliler adına bir televeriliş yayima başlamış: Ana Yurdum. ABD-dan. Assurı satelitinden (ne yazıq öz musteqil peykimiz yox). Heftede sadece iki saat. Müdürü ve aparanı: dr. Nezmı Avşar. Bu telekanal az muddetde bir xeylı Güneylının reğbetını qazanmış. İranda Xurasandan tutmuş qerbı Azerbaycan, Urmuya qeder, Tehrandan tutmuş İsfahana qeder güneylılerı her hefte perşenbe günlerı ekran başına toplayir. Milletin dilini bilen ve onların teleblerine tanış olan doktor cenablerı tekbaşina, bele demek mümkünse, böyük bir dövletin vezifesini qocaman çiyinlerine almış. O böyüklükde, o ezemetde musteqil Azerbaycan Respublikası göresen neyin fikrinde? Harda? Amma, bu bir heqiqetdir kı, muasir dünyamizda milli karekter daşımıyan medya ve milliliye ehemmiyyet ve önem vermeyen bir dövletin geleceyi heç parlaq olabilmez.

Bax, memleketı bele qurarlar!

Siyasilerımız, aydınlarımız, medya mensublarımız ve dövlet daiyrelerımızın nezer diqqetine! Danimarkalılar irqçılıqda ad çıxarmış bir milletdir. Danimarkada sakin olan her bir xarici şexs onların dillerini bilmese ona xor baxarlar. Bu görüş, hem dövlet ve hem de kütle seviyyesinde yayqın bir mentalitetdir. Lakin buna baxmıyaraq, öz anadilini, dinini ve doğma höviyyetini bilmeyen ve menimsemiyen şexsi seviyyesiz hesab ederler. Bu eynen beledir. Danimarkanın ehalısı 5.000.000 neferdir. Edebiyyat tarıxı 300 ilden fazla deyil ve çox az miqdarda qedim milli irse malikdir, buna baxmıyaraq milyonlarla kitab ve diger eserler ele bu az miqdar irsin etrafında araşdırılıb. Resmı estetistikaya göre halı-hazırda her ilde 14.000 cild kitab (sayca yox, ünvanca) neşr edilir. 3000-e yaxını bedii edebiyyatdir. Bu miqdardan hududen feqet 1000 ünvanı tercümedir. Yenıden çapa verilen ünvanların sayı ise 500-den artıq deyil. Bunuda nezere alın kı, esrimiz internet esridir. Diqqet edin kı, bu ünvanların hamısı danimarka dilinde çap olunur. Men, Azerbaycan resmilerinden ve elecede medeniyyet sahesinde çalışan serbest iş adamlarından tekce bir sualim var: Yalnız Azerı uşaq ve genc kütlemiz üçün bu sahede ne kimi işler görübsüz? Sayin görek.

Avrupalının belençı bir sözü varkı: ‘insanoğlunun ayağı olar kökü yox’. Bu sözden bu neticenı çıxarırlar kı, insanoğluna hardan geldiyi önemlı deyil, ferdi inkişaf ve xoşbetlik üçün milli höviyyetın ehemmiyyetı yoxdur. Amma Avrupalı, individualist olmağına baxmıyaraq, bunu öz milletine heç vaxt tecviz etmir. Etse bele emindir kı, heç bir şey deyişmiyecek, milli kökeler zedelenmiyecek, niyekı, o öz milletinin köklerini berkitmiş. Milli mentalitetle birge, uşaq yuvalarından tutmuş ta yüksek tehsil ocaqlarınadek, sosyal institutlardan tutmuş ta dükan-bazaradek bütün KİV-den ve sayir imkanlar vasitesile geniş istifade edilerek milli ruhun ünsürleri de yayilir. Her kes ister-istemez dünyaya göz açandan berı milli ruhu teneffus edir. Esline baxılsa, bu liberalizm ve sayir ekonomik ideoloqiyalara inanmaqdan deyilkı, Avrupalı doğru-dürüst inkişaf edir. Eksine her inkişafın kökünde millı ünsürlere inaniş var. Amma heyfkı, şerqde biz Azerbayanlılara, Avrupalının yansımasına geldikde, zırnanın terse ucundan puflemek düsür. Çabalsaq da bir yere çatabilmirik. Ve dönüb öz köklerimizı baltalayırıq. Zenn edirik kı, bizim inkişaf ve seadetimize engel olan köklerimizdir. Ve neticeten başlayırıq Avrupalını meymun kimi teqlid etmeye. Amma bu da alınmır. Çünkı, projemiz milli dayaqlara köklenmemış.

İnteqrasıya

Qerbin öz alim ve tarixçilerı döne-döne etiraf edirlerkı, dünya medeniyyetinin beşiyi şerqdir. Alimler bele bir qenaete gelibler kı, gerçı qerb bütün elm ve heyat sahesinde son derece inkişaf zirvelerine qedem basmış ve maddı ehtiyaclarını temin etmişdir, lakın onlar, şerqın medeniyyetinden alacaq hele-hele bir xeylı obyektlerı var. Bu menada inteqrasiya mefhumu gözübağlı qerbden nese almaq deyil, qerbe benzemek deyil, belke öz meyar ve keyfiyyetlerini qerbe tanıtdırmaqdır eynı halda. Bu proses çox sadedir: maddi inkişaf üçün qerbden lazim olan teknikanı öyrenmek ve onun evezine öz doğma kültürünü dünya meyarlarına uyqun qerbe erze etmekdir. Kültür ve meneviyyata gelince. Qerbden alınan kültür obyektlerine ehtiyatla yanaşmaq lazimdir, onu elekden keçirib memleket ehalisine tanitdirmaq yaxşıdır, eksi teqdirde qerbin (ne hamı) kültür zir-zibilleri ölkemizi fesasda çeker.

Yeni dünya düzenine memleketin dörd duvarın dörd qapısını da açıq biraxmaq heç bir adi siyasetçi ağlına da bele getirmez. Madam kı, qapıları açıq biraxacaqsan, kontorulunda olsun barı. Qerbin kültür hucumuna qarşı memleket ehalisinin fikir ve zovqunu milli ve doğma medeni irsle silahlandirmaq lazimdir. Eks teqedirde, bir müddet sora dönüb baxarsan kı, memleket elden gedir. Milli irsle silahlanmaq mesuliyyetinin böyük qismi medya mensublarının öhdesine düşer. Memleket aydınları, senetçilerı ve mekteblılerı milli keyfiyyetlerle silahlanmasalar mentiqi neticesi o olar kı, gerbin zövq ve fikri doğma irsin ve doğma kültürün yerını alar.

İnteqrasiya ikiterefli olar. Halbukı, bizimkiler yenede başqa sahelerde olduğu kimi bu sahede de zırnanı terse terefden çalarlar. Barı öyrenmeye meyarımız yoxdursa ele qerbın öz meyralarından istifade edek. Demokratik qerb memleketlerın öz torpaqlaraında yürütdüyü medni politikasını öz vetenimizde piyade etsek bize besdir. Ona baxmayin kı, qerb siyastçilerı ne deyir, baxın kı, ne edir. Nümüne üçün ele gelin bu Danimarkani götürün. Danimarka dövletinin öz ehalisile davrandığı politikanı siz de eynen piyade edin. Qerb gerçı bağıraraq açıq serhedler şuarını verir, ve bunun adını demokratıya qoyur, lakin öz memleketıne gelince emelde medeniyyetlerın toqquşmasından ve hucumundan ehtiyatlı davranır ve öz tarixı ve medenı köklerınden berk-berk yapışır. Amma gel gör kı, bizim sadelovh siyasetçilerimiz, medya mensublarımız veya aydınlarımız keçmış sovetlerde olduğu kimi, tezeden qerbin ‘idealarını’ eynen ve canu-delden gözübağlı piyade etmek isteyir.

Qerb medeniyyetine inteqrasiya meselesınde Lider telekanalı zırnanı terse terefden pufleyir. Heqiqet budur kı, B veya C keyfiyyetlı qerb kino filmleri qerb medeniyyetini inikas etmir. Qerbı öyrenmek prosesı yanlız filmlerın tamaşası mecrasından keçmır. Qerbe inteqrasiya veyaxud daha doğrusu yeni dünya sistemine inteqrasiya başqa meyarlar teleb edir. Budur, bunu öyrenmek lazımdir.

Modern olmaq qerbin RocknRoll muziyini menimsemek deyil. Kino filmerile beyinlerimizi alude etmek deyil. Düşük maqazın proqramlar yapmaqdan ibaret deyil.

Doğma musiqımız, filmlerımız ve teatrımız

Herkes bilir ki, yeni esrın en güclü ince senet növlerı bunlarıdır: musiqı, film ve teatr. Bir milletin milli hissilerını qoruyub saxlayan şüphesızkı adın çekdiklerimizdir. Amma ne yazıqkı, bizim milyonluq diyasporamız onlardan mehrumdular. Doğma musiqi, yerlı fılm ve tamaşaya olan hesretımız üreklerımızde qabar bağlayıb. Bunu Lider telekanalı diasporamızdan esirgelir. Milli süurdan yoxsun bir milletin taleyı suda boğulan adama benzer. Her neden yapışar. Esgı filmlerımıze, muğamlarımıza, strada mahnılarımıza olan teleb diasporamızın hesretıne çevrılmış.

Lider telekanalında doğma musiqimizin olmaması, filmerimizin ve tamaşalarımızın efire çıxmaması bir neçe sebebden irelı gelebiler: 1)Eserlerın ekrana ötürülmesı külli miqdarda lisansiya teleb edir ve ona göre Lider telekanalının rehberliyi onu ödemeye qadir deyil. 2)Başqa sebeb bundan ibaret olabiler kı, Lider rehberliyi veya tamaşaçi kütlesı qedim eserlerden yorulmuş ve yenı eserlerı gözleyir. Demekkı, onlara teleb yox! 3)Ve nehayet en son sebeb ise bu olabiler kı, başıboş incesenet piratların hucumundan dolayi eserlerın ekrana verilmemesı lazim görünür.

Birinci sebeb qarşisında Lider rehberliyi ve elecede dövlet aparatı tez-gec qerar vermelidikı, Avrupada ve Amerika kontinentinde yaşayan milyonluq diaspora icması namine deymez mı bu istiqametde hezine qoyulsun? İkincı sebebe gelince. Bir milletin medeni irsinin başinda musiqi gelir. İncesenet nezeriyyeçilerı ve siyasetçiler ‘Qlobal dünya’ deye milletlerinin zengin musiqisini eridib umumbeşer yunik musiqi peşinde olasalar da bele, heqiqet budurkı, her milleti başqa milletden ayiran onun deyişik ve özüne xass olan musiqisidir. Bunu artiq herkes anlamalıdırkı, heyatda mena ve mefhum yalnız deyişiklikden yaranır. Deyişik fikir ve zovqlara meydan vermeyen dünya menasız bir dünya olsun gerek. Bu menada, hansisa bir millet qlobal musiqi (oxu qerbin industri veya MTV mehsulları) qarşısında öz doğma musiqisine ağız büzerse veya özünde heqaret hissi keçirirse o millet artiq ölmüşdür. Qaldı kı, tam yenı eser deye bir şey yoxumuzdur. Her yenı incesenet eserı qedim veya başqa eserlerın kopyasından veya ilhamindan yaranır. Bu menada eserin bediyiliyi onun orjinalliğa doğru canatmasıdır. Bu ise öz növbesinde senetkarin orjinal dünyagörüşü ve estetik zovqundan asılıdır. Bu izahdan bele bir mentiqi netice çıxarmaq olarkı, öz doğma ve medeni klassık musiqi irsini tanımıyan, hezz ve ilham almayan kütle ‘yenı’ musiqiden çetin kı, behrelensin ve bu belbşurda yeqin kı, MTV-lerın industrı bazarı meydan sulayar. Ve bu ise milli musiqinin imhası demekdir.

Xeyyam-ın mezmunlu bir gözel şerı var. O üzünü bir şarabsatana tutub deyirkı, sen, deyerlı şarabı satarsan onun evezine ne alacaqsankı?! Demekkı, çox qiymetlı Azerbaycan musiqsi evezine MTV kliplerini menimsemek keyfiyyetsizliyin girdabina düşmek demekddir. Biraxın estetık nezeriyyeçilerini, qoy ne deyirler desinler. Zamana tab getirib heç kühnelmyen incesenet eserlerı heç vaxt zovqlardan silinmez. Qoy her kes ne deyir desin. Axı sirf yenilik namine her zir-zibile eser demek olmaz axı.

Ve nehayet incesenet piratları haqda. Bu muasir afet tekce Azerbaycana deymemiş. Teqriben bütün dünyada var. Bu afetle mubarize zennimce çetin olmasın gerek. Teklif budurkı, senetkar haqlarını qorumaq üçün eserlerı birbaşa ciddi telekanallardan yaymaq lazimdir. Qoyun açıqca söyleyim kı, madam kı bizim telekanallar musiqi eserlerimizi, film ve teatr tamaşalarımızı öz ekranında bolluca biraxmayirlar netice o olurkı, meydan düşür piratların eline. Ve bu arada hem kütlemiz öz medeniyyetinden mehrum qalir hem de ‘piratlar’ göbelek kimi artir ve şişir.

Uşaqlarımız, ihmal etdiklerimiz!

Eyrı oturub düz danışaq. Uşaqlarımıza gelince, Lider telekanalı Azerbaycan uşaqları üçün heç ne vermir. Bu o demkdirki, Azerbaycan uşaqları rus veya fars kanllarına tamaşa etseler belke daha meslehetdır! Uşaqlarımız ve elecede genclerımıze vetenlerını ve medeniyyetlerını qorumağa ne gerek var! Bu vezifeleri dövlet özü diplomatik yollarla öhdeleyir de! Lider-e göre vetendaşlar ilk önce kosmopolit vetendaş olmaıdırlar, sonra Azerbaycan vetendaşı! Biz Azerbaycanlılar hansısa bir ideanı menimsemekle onu ifrat derecede emeli etmeye çalışarıq. Amma ne yazıq kı, milli ideanin növbetı gelib bize çatmamış hele. Helekı, özgelerın icad etdiyi idealara emel etmekle meşquluq. Bu ondan irelı gelirkı, biz Azerbaycanlılarda son derce yaradıcı güc var. Amma ne yazıq kı, bu qabliyyetlerimiz özümüz üçün işlenmir. Efsus kı, öz doğma idea ve deyerlerımıze qiymet vermemşik. Vaxtile islami Çin-den Afriqaya qeder dünyaya yayib qorumuşuq. Vaxtile sosyalizme ürekden inanmışıq ve bunun bedelı olaraq eziz torpağımıza bele göz yummuşuq. İndi ise ‘yenı dünya düzenı’ veya qerb ve reqiona inteqrasiya deye Avrupadan da daha avrupalaşmışıq halbukı, bize bu ‘ideaları’ tovsiye eden ve universal deyer sayan Avrupa özü çetin kı, emel etsın. İkili istandard davranmaq Avrupanın göbek adıdır. Sadelovhliqle sedaqet göstermek ise bizim adımız.

Bir dövletin ve elecede bir medyanin qabliyyetini ve selahiyyetinı onun uşaqlara ve genclere verdiyi qiymetle ölçmek olar. Çünkı, uşaqlar bir memleketin sağlam bivöresinı ve teminatlı geleceyinı tezmin ederler. Bir dönüb Lidere baxaq. Azerbaycan uşaqlarının ve en önemlısı Qarabağ qaçqınlarının ve torpağ uğrunda şehid olanların yetimlerinın uşaqlarının teminati üçün Liderın desteyı nedir? Onları güldürmek, maariflendirmek ve şehid babalarının torpaqlarının azadlığı uğrunda bilgilendirmek. Budur bu istiqamete ne işler görülür, medya sahesinde? Azerbaycan yetiminin torpağını qesb edib olmazın cinayetlerı töreden Ermeniye destek olan düşmen Rusun dili Azerbaycan uşağına cızgı filmi, hem de rus dilinde, ekrana biraxmaq! Bax, bu yüksek vetenperverliyin zirvesidir!! Budur Liderın Azerbaycan uşağına töhvesı. Ağalar, bu gerçeyi de unutmayin kı, xarici dili bilen her kes o dilin mentalitetini de menimsemiş olur ve şüuraltı o mentalitetın mudafiesini de boynuna alır. Rus dilini doğma Azerbaycan dili seviyyesine qaldirmaq ve bezen rus dilin movqeyini yerli dilin fövqunde yayqın etmek aqibetini siz özünüz hesab edin. Milli facienin başlanğıcı burdan başlar. Dil, komunıkasıya vasitesi deyil tekce. O eynı halda deyerler toplusudur. Düşünce terzidır. Düşüncenin ta özüdür. Bunlar menim fikrim deyil. Bu esrin böyük filosoflarının fikirlerının meğzidir; Haydeqer, Derrida, Foko ve sayirenin fikir mehsuludur.

Özgelerden ders alaq barı

Özge milletlerın medya vasitelerine baxdıqca hesretden yanıb yaxılır adam. Meselçün götürün kürdlerinkin. Döne-döne şerqın birincı cümhuriyyetı olduğumuza iftixar edirik, amma gelin etiraf edekkı, bir sah-emellı medyamız yoxdur. Hele öz dövletinı qurabilmemiş kürdler bax gör nece medyalar qurmuşlar: 3-4 telekanal. Onlarca radiyo. Her peykden yayılır. Gece-gündüz yayımlar axışı. Özü de öz doğma anadillerinde. Musiqilerı verilişlerden heç esgik olmur. Uşaqlar ve gencler üçün bollu proqramları var. Amma gelin özümüzünkülere bir baxaq: Rusca filmler, rusca interviyolar. MTV kliplerı, Azerbaycan musiqisinden xeber yox. Azerbaycan film ve tamaşalarının , xala xetrı qalmasın, il erzinde feqet bir-iki ekranı. Milli, tarixi ve medenı bilgili proqramlar çox mehdud ve bezen qerezlı. Millilikden eser-elamet qalmamiş.

Avrupa ölkelerının nece deyerler kosmopolit medyalarında, ister dövlet ister özel telekanallar olsun, öz milli marağların teblığatı önemlı yer alır. Lakın bizimkilerde milli ve millet menfeetlerınden danışılmır. Mednı irsimiz muzeylerd, evlerde toz basır. Tanıtılmır. Genc istedadlarımız hünerlerını sergilemeye imkan tapmır. Hazır-amade milli-bedii incesenet irsimiz arkıvlerde çürüyür. Siz, sirf ticarı telekanalları yalnız Azerbaycanda tapabilersiz. Gel gör kı, indı biz sovet dövrı Azerbaycan medyasını hesretle xatirlayiriq. Bu sirf dekadansdir. Milli facie ne demek olduğununu indi anlamaq olur. Sovet Rusiyanin rehberı Lenin bele bir sözü varidi: Mene film medyasını verin men size dünyanı verim. Madam kı, özümüzde milli irsimizı qoruyub yaymğa leyaqetimiz ve bacarığımız yoxdursa, düşmen tecrubesinden öyrenek barı.

Verilişlerin siyahısı

İndi ise biraz Lider telekanalinın internet saytindan danışaq. İnternete girişı olmayan kimse neyin nezaman önceden efirde olduğundan xeberı olmayacaq. Verilişlerin siyahısı nisbeten devamlı internet saytinda derc olur. Amma bezı vaxtlar da unudulur. Efir vaxti ekranda verilişlerin siyahısıdan heç xeber yox. Bu, belke işsiz tamaşaçı üçün elverışli olabilir, lakin meşquliyyetı olan şexs ZEP-den başqa çaresı yox. Buda öz növbesinde yorandır. Siyahının hamısı o cümleden Amerika-Holivud filmerı, azerı diline tercime ile derc olunur. Meselçün bele yazılır: ‘Kinozal Lider, ‘Caduger mehebbetı’. İndi sen bilebilmezsen kı, bu Azerbaycan filmidir yoxsa Holivud. Nebilim, belke de bunun heç önemı yoxdur, çün Azerbaycan filmlerı ilde vur-tut belke bir-iki kere ekranda yayilir. Buna israfmı deyim! Hetta bu bir-iki defede de Azerbaycan filmi olduğu ınternet saytında derc olunmur. Tesadufen bir tanınmiş Azerı filmin anonsu, meselçün Koroğlu filmi, siyahıda gözüne deyir. Sebirsizlikle özünü eve çatdırıb Lider telakanlında filme tamaşa etmek isteyirem. Bir...iki film başladi ... birden hirsin vurur kelleyen. Koroğlı filmı rusca yayılır. Alt yazıdan da heç xeber yox. İnşallah bir gün azerı versiyasını görebildik, inşallah. Hanı o Allah!

Dövletin mesuliyyeti - xalqın vezifesi

Çox sade ve universal bir mentiq var: insanoğlu menimsemediyi hansısa bir ideal veya ideyaya ne fikirin verer, ne malın ve ne de canın. ölkemizin dirçelışı yolunda, yabancı kültürlerin hucumu qarşısında ve qesb edilmiş torpaqlarımızın qurtuluşu uğrunda meqamı geldikde güclü diasporanın destek faktorunu inkar etmek olmaz. Bele bir söz varkı, ‘demekı, mene yurdum ne vermış, de kı, men yurduma ne vermışem veya verebilerem’. Bu menada yurdun (aydın, siyasetçı,...) xalqdan umduğu hansısa bir destek var ve xalq da öz növbesinde tebii olaraq yurddan (dövletden) gözlediyi xitmetler var. Demelı ayrılmaz bu iki qutb bir-birini tamamlayir. Onu bunsuz ve bunu onsuz tesevvur etmek olmaz. Sual budur kı, bes nece ve ne teher o buna ve bu ona layiqince xitmet edebiler?

Bu meqamda ilk önce yurda düşen vezife ondan ibaretdirkı, yurd(dövlet) ölke ehalısının rifah ve emniyyetinı temin etsin, tarix ve medenı irsini yurddaşlarına tanıtsın. Bu mesuliyyetı yurdun aydın, siyasetçı, millet vekilı, medya mensubları ve sayir millı şüura sahib insanları daşiyar. Milletin ve xalqın hesabina dövlet aparatı başında oturan insanlarımız hazırkı veziyyetin ne qeder ağır olduğunu derk etmelidirler. Xalqa temennasız xitmet göstermelidirler. Xalqın istek ve teleblerıne ehemmiyyet vermelidirler. Yurd(dövlet), dünya görüşünden ve siyası eqidesınden asılı olmayaraq qurbetde yaşıyan diaspora icmasina öz kültür ve medenı irsini muxtelif vasitelerle tanitdirmalidir. Tebliğat aparmalıdır, o cümleden medya vasitelerli ile. Demelı en güclü, effektiv ve kemhezinelı vasite medya vasitesidir. Yurd eynı halda öz imkanları daxilinde diasporanın aydınlanması ve teşkilatlanması istiqametinde elinden gelenı esirgememlıdır. Prosesin düz bu anından sonra bir beden olan iki terefin ( yurd-dövlet ve xalq-diaspora) bir-birinden umması ve bir-birine destek olması en tebii teleb olabiler.

Hansısa bir heqiqetı demeye deyerse, onu iki defe demeye de deyer. Bu menada bunu herkes, xususen yurd(dövlet) numayendelerı bilmelidirlerkı, hem quzeyden hem de günyeden olan ve milli şüurundan yoxsun qalan Avrupa ve Şimalı Amerika da milyonlarla diaspora icmamız yaşiyir. Ölke inkışafı üçün ve memleketin problemlerinin helli istiqametinde bu potensiyal quvvenin gücünden istifade etmek ağlı başında olan siyasetçının gözünden qaçmaz. Ancaq mesele burasındadırkı, diasporamıza ölke heqiqetlerı informasıya şeklinde ya ulaşmır yada nuqsanla ulaşr. En muessir ve en effektiv informasiya ise milli kültürün ve milli irsin tanitması ve tebliğatıdır. Ve bunların başında millı musiqimiz ve folklorumuz, edebiyyat ve incesenetimiz durur. Adın çekdıklerımız xalq üçün ruh qıdasıdır. Ve insanoğlu ruhen qıdalanmayınca emelen heyatın sayır işlerinde çetin kı, muveffeq olsun. Demelı en güclü informasiya çeşitı musiqimizdir. Belekilke musiqi irsimizi satelit vasitesile dünyanın obir ucuna ötürmek medya numayendelerımızın başlıca vezifesidir.

LİDER-tv proqramlar axışına öterı baxış

Lider telekanalının nisbeten marağlı proqramları olur. Bir öterı nezer salaq:

Azerbaycan Redaksiyası Teqdim edir. Bu kateqoriyada verilen senedlı filmler umumen keyfiyyetlidi, ancaq milli problemlere az toxunur. Son zamanlar çox uzun fasilelerle efire gedir. Arkivdekiler tekrar verilir ( verilsin, ancaq Azerbaycanın sesı eşidilsin barı).

Proyekt 066. Tarixi ve siyasi movzulara toxunan senedlı seriyal proqramlar. Artıq yayılmır.

Kontrapunkt. Aktual movzuları ele alan bir xeber uzantısı proqramı. Cemmiyyetin ve uzmanların fikirlerını üzleşdiren bir veriliş. Bu proqram artıq yayılmır.

Heyat şecerelerı. Ciddi ve marağlı diyaloq proqram. Azerbaycan respublıkasının tanınmış bedii-elmi-siyasi şexsiyyetlerin tanıtımı proqramı. Keyfiyyetlı proqram. Bezen rus dilinde aparılması darıxdırıcı hal alır. Bu azerbaycan respublikasinda ne qeder qaragöz-qaraqaş rus varmış!

Ildırımlı yollarla. Telatumlı heyat yaşamış şexsiyyetlerın heyat ve mubarizesını öz dillerile tesvir eden bir veriliş. Artıq yayılmır.

Sabahin xeyr, veten! Gözel devamlı veriliş. Veriliş avrupa vatı ile seher tez saatlarına tesaduf etmesı üçün Avrupa tamaşaçılarından mehrum olur.

Bızım musey. Gözel ve tanıtıcı bir proqram. Çox az sayida yayınlandı. Son zamanlar efire çıxmır. Layihe sahabı diyesen movzu tampaqda çox çetinlik çekdı.

Xeylı xeber. Medenı ve sayir gündemde qalan xeberlerın yığcam heftelik devamlı proqramı. Maqazine benzer bir veriliş, ancaq ciddi. Teknikce ses yazılması keyfiyyetce bezen çox düşük.

Kim Harda Nece? Maqazin proqram. Yeqin buna da baxan var. Ne eybı var. Paxıl deyilik kı.

Eksklusiv. Senetkarla görüş ve tanıtım proqramı. Ecele ile çekilmiş proqram. Son zamanlar yayilmir.

Kinozal Lider. ABŞ industri kino-fılmleri. LİDER-in verilişinin yarı efir vaxtını duldurur. Çoxunluqla rusca dublajla yayımlanır.

Penbe diziler. Hamısı yabancı. Her gün bir neçesı ekranda. Bublaj.

Ulduzların ışığında. Elhemdulellah azerice yayilir. Bu verılışın de hetmen öz tamaşaçısı var.

Yada düşdü. Gözel veriliş, lakın artıq yayilmir.

Merc şou. Eyelendirici heftelik proqram.

Zeyif Bend. Bilgilendirici keyfiyyetlı proqram. Heftelik.

Milyonçu. Bilgilendirici keyfiyyetlı proqram. Heftelik.

Bura Kakıdır. Eylendirici bilgi heftelik proqram. Maraqğlı, devamı olursa.

Teletaym. Eylendirici gündelik yarış proqramı.

Muzık Park. Feqet MTV kliplerı verilir.

Yuxarıda qeyd olunan proqramlara nezer salıb her kes diyebilerkı, bes derdin nedir? Bunlrın çoxu Azerbaycancadir da. Cavabında bele demek olarkı, nisbeten çox ve çeşitlı görünen bu proqramlar axı her gün ekranda deyilkı. Qaldi ki, en esaslı ve ehemmiyyet kesb eden proqramların yerı boşdur: Azerbaycan bedii film, tamaşalar, musiqimiz, uşaq ve gencler proqramı ve sayire. Yerı boş görünen bu proqramlar hansısa telekanalın teqriben gündelik repertuarında olmayınca ictimaii ve milli televiziyadan söhbet gedebilmez. Men bu iddeanı başqa milletlerın telekanalları ile muqayisede söyleyebilirem.

Altyazı ve qrafikamızın varoluşu

Bedii filmlerin ve elecede yabancı senedlı filmerın keyfiyyetı onların orjinal sesle yayımındadır. Meslehet odurkı, yabancı film ve proqramlar Azerbaycan ehalısı üçün altyaziyla efire verilsin. Bundan qorxmamaq lazımdır. Niye kı, prosesde göz cihazının qabliyyetinin tesvirle beraber altyazının simultan izleyişı get-gede yukselir. Bu şive iskandinaviya ölkelerinde icra olunur. Bunun neticeleri bir neçe cehetden marağlıdır. Oxu qabliyyeti artır, orjinal sesle orjinal tesvirin paralellığı tamaşaçıda daha alıcı ve effektiv eser qoyur. Veriliş istnilen tesiri intiqal edebilir. Alt yazı şivesinde dilimizin qrafikası hemişe göz önünde olur. Bu, oxumaq qabliyyetini suretlendirir. Gerçek budurkı, insanoğlu kitabı yavaş-yavaş oxuyanda darıxma basır, lakin suretle oxuyan zaman hem alqılama derecesı artır hem de eynı halda oxumağa heves çoxalır ve elecede konsentrasiya berpa olunur.

Xudafız (!)

Lider telekanalının gözel bir bilgili-eylencelı (informativ) yarış proqramı var: Zeyif Bend. Bu proqram bir neçe cehetden çox faydalıdır. Umumı bilgilerden savayi, yarışda insanların bir-birine olan munasibetlerının sebebı üze çıxarılır; gerçı sadece bu bir oyundur. Bundan başqa, aparıcının meharetle, kimsenı incitmeden, yarışcıları sorqu-suval mengenesine soxması ela derecede marağlıdır. Ancaq bir giley yerı var. Proqram axışı tek-be-tek yarışçı ile vidalaşmaq vaxtı SAĞOL veya GÜLE-GÜLE evezıne farsca XUDAFIZ kelmesı ne fonetık-estetık cehetden proqrama yaraşandır ne de dilimize göre doğru. Bunu men fars diline muxalif olduğuma göre yox, belke kelmenin dilimize uymamasından öterı söyleyirem, yoxsa gündelik dilimizde yüzlerce başqa fars kelmelerı işlenir, lakin bu yuxarıdakı uymur kı uymur; ta dilçilerimiz ne desin.

Teklifler

Esas metleb bundan ibaretdirkı, Avrupa ve Amerika ölkelerinde yaşıyan, hetda ister başqa kültürde erimiş olsun ya yox, her bir Azerbaycan diaspora numayendesi o andan kı, hansısa bir Azerbaycan telekanalını tesadufen veya planlı şekilde açıb baxır gerekdirkı, o telekanalın Azerbaycan kanalı olduğunu başa düşsun; baxmıyaraqkı, efirde olanı beyenır yoxsa yox. Bax, budur, bu andan etibaren bizim de bir beynelxalq telekanalımızın movcuduluğundan danışmaq olar.

Neticeten, yuxarıdakı mefruzenı emelı etmek üçün iki şivenin birinden istifade etmek lazım görünür. 1) Birincisı budur kı, möhtavasına baxmayaraq telekanalın adı ve loqosu hansısa bir ortaq tanınmış Azerbaycan adile yayımlansın. Meselçün: Azerbaycan, Azer, Bakı, Qarabağ, Anayurd... Eynen kürd telekanallarında olduğu kimi. 2)İkinci şive veya metod ise budurkı, telekanalın ünvan ve loqosu her hansı bir Azerbaycan adını daşımadığı teqdirde onda gerekdirki, ekranda olan veriliş ve proqramlar umumen ve bolluca Azerbaycan dilinde olsun. Bu menada bolluca Azerbaycan musiqisi, Azerbaycan kino-televiziya filmerı ve tamaşaları ve elecede incesenet ve bedii verilişler ve habele sayir sosyal-medenı programlar anadilde olmalı. Bu menvalla her an televiziyasini açıb baxan şexs bilsin ki, Azerbaycan televiziyasina tamaşa edir. Xulase bukı, telekanllarımızın en azından ya loqosu veya möhtevası Azerbayanı yada salsın. Elbetde könül isterdıkı, her ikisi de Azerbaycanca olsun.

Lider kanalına gelince proqramlarının artması ve zenginleşmesı üçün bir soydaş kimi öz növbemde bir neçe teklif vermeyi özüme borc bilirem. Bunu da elave edim kı, men özel kanallara ve hemçinin reklarmlara qarşı deyilem. Tebiidirkı, özel kanallar hezinelerini bir teher hardansa temin etmelidirler. Bu onların en tebii haqqıdır. Yeri gelmişken bu melumatı verimkı, halı-hazırda İrandan kenarda yaşıyan Güney Azerbaycanlı işadamlarının toplam sermayesı texminen 500 milyard ABŞ dolları hecmindedir. Bu İranin resmi estetistikasidir. Hetda bu reqem bir milyard dollar olsa bele Azerbaycan özel telekanal mensublarını düşündürmelidir. Onlar ele ağıllı medya siyaseti aparmalıdırlarkı, bu sermayelerı özlerine teref cezb etsinler. Bu istiqametde Azerbaycanlı olmaq bir puendir, tedbirli addim atilsa eyer. Bu ona işaredirkı, azad bazar sisteminde milli sermayeye ve köklerimize daha çox qiymet vermek bizim öz xeyrimizedir.

Lider telekanalında rusdilli verilişler ve elecede başqa düşük keyfiyyetlı proqramlar olması veyaxud esas milli ünsürlü proqramların olmaması ucebatından efire çixan azsayili sayir Azerbaycandilli proqramlar kölgede qalır. Televiziyanin repertuarının zenginleşmesı üçün bir neçe telkifimi vermek isterdim. Lider kanalında yerı boş görünen esas proqram kateqoriyası bunlardan ibaretdir: musiqimiz, istrada veya klassık, bedii film ve tamaşalarız, uşaq ve gencler proqramı, tanıtım ve başqaları.

Musiqi haqda teklif: Yenı musiqi konsertlerı efire ötürmek hergah baha başa gelirse, bes qedim arşivden repertuar hazirlarmaq nece? Muğam ve folklorik sahede genc amator musiqiçilerimizden ibaret repertuar hazırlamaq. Onları tanıtdırmaq sizden sponsor tapmaq bizden...

Genc ve uşaq proqramları barede teklif: Azerbaycanın muxtelif şeherlerinin universitet, mekteb ve uşaq yuvalarından ve onların faaliyyetlerinden çekilişler aparılsın. Azerbaycanın tehsil ve pedaqojı mekanlarını görüntüleyin. İnkişaf etmiş cehetlerin ve qusur tereflerinı de. Qoyun bunları diaspora görsün ve hiss etsin. Vaxtı çatar ve bu görüntülerin tesiri altinda qalan diasporadan destek ve kömek geler. Azerbaycan uşaqları üçün musevver teleziya nağıllari, kukla teatir, şer deklamasiyasi ve sayir proqramlar hazirlamaq olar, hetda az hezine ile bele ...

Bedii film ve tamaşalar: Azerbaycan bedii film ve tamaşalarının diaspora icmas üçün ne qeder vetenperverlik hisslerı oyadacağını izaha etmeye gerek yox. Bu barede tez-gec qerar vermeğınız lazımdır.

Tanıtım: Azerbaycanın şeher ve kendlerini, tarixi ve seyrengah mekankarını, yeraltı ve yerüstü tebii nemetlerini, istehsal obyektlerini ve sayire mekanlarımızı görüntü vasitesile sergilemek inanin kı, memleketin hem turizm siyastine hemde xarici sermayenin vetene axışına yardımcı olar.

Men inaniram kı, hetda az hezine ile bele yüksek keyfiyyetlı televiziya proqramları hazirlarmaq mümkündür. Yeter kı, esil milli ruh ve vetenpervelik hissileri oyadan projelere imkan verilsin. Axi, bizim buna hem haqqımız çatır hem gücümüz.

Son söz

Azerbaycan telekanalları mensublarına muraciet!

Telekanallarımız, Azerbaycandan kenarda yaşayan milyonluq diasporamızın vetenAzerbaycana açılan penceresıdır. Bu pencereden biz Azerbaycanı göremek isteyirik duymaq isteyirik, şirini ile acısı ile. Qurbetin soyuğunda yurd Azerbaycanın issi ocağından qızınmaq isteyirik. Bu qara qurbetlı günlerde ruhumuzu oxşayan vetenden gelen neğmelı sesler ve aşina simalar olsun gerek. Eh, mal-dövlet nedirkı. Yrud-yuvası üçün eziz canını vermeye bele hazır olan minlerce soydaşımız seferberdir. Bunlara ata-ana yurdundan bir sorağ gerek.

Hörmetlı medyaçılar, Azerbaycan televiziyalarını doğmalaşdırın, millileşdirin ve zenginleşdirin. Vesselam.

Kərim İpiş